Малайзия, Ниаҳ халқаро фестивали, дўстлар дийдори

Куала-Лумпурдан салом ва дуоларим!

Бугун Хитойнинг Гуанчжоу шаҳри орқали Малайзия пойтахтига етиб келдим.

Шаҳар номи малай тилида «лойқа дарёлар туташган жой» дегани. У XIX асрда қалай қазувчи кончилар қишлоғи сифатида пайдо бўлган, бугун эса Жануби-Шарқий Осиёнинг энг замонавий ва кўп миллатли мегаполисларидан бири ҳисобланади.

Бу ерда малайлар, хитойлар, ҳиндлар ва бошқа кўплаб халқлар бирга яшайди. Шунинг учун шаҳар кўчаларида масжидлар, будда ибодатхоналари ва ҳинду маъбадларини ёнма-ён учратиш мумкин. Ҳозиргина бу шаҳарни машҳур қилган энг баланд иморат олдига бориб келдим. У бинонинг оти нима?

Куала-Лумпурдаги “GMBB” ижод маркази муҳташам тўққиз қаватли бинода жойлашган бўлиб, рассомлар, ёзувчилар, ноширлар, ҳунармандлар ва турли санъат ташаббусларини бир жойга жамлаган. Бу ерда галереялар, китоб дўконлари, ижодий устахоналар, студиялар ҳамда мунтазам ўтказиладиган маданий тадбирлар мавжуд.

У кўпроқ ижодкорлар учрашадиган, ғоялар алмашадиган ва ҳамкорлик қиладиган тирик маданий майдонни эслатади. Қаватлар бўйлаб сайр қилар экансиз, китоблар, санъат асарлари ва малайзиялик ижодкорларнинг ишлари билан танишасиз.

Адабиёт, китоб ва санъат атрофида шаклланган бундай ҳамжамиятлар шаҳарнинг маданий руҳини белгилаб беради. Сиз ҳам шу муҳитдан баҳраманд бўлинг.

Танишинг: Руди Дауд!

Руди ва унинг турмуш ўртоғи, ёзувчи Нинот Азиз, малай халқ оғзаки ижоди, афсоналари ва тарихий ҳикояларини ўқувчиларга етказиш устида фаол ишлаб келмоқда. Улар ташкил этган “Hikayat Fandom” (https://hikayatfandom.com/ ) нафақат китоб дўкони, балки ёзувчи, рассом, тадқиқотчи ва маданият ихлосмандларини бирлаштирувчи маданий майдонга айланган.

Суҳбат давомида Нинот Азизнинг «Leyla’s Quest» романи ҳақида ҳам эшитдим. Китоб номи дарҳол эътиборимни тортди, чунки яқинда Навоийнинг «Лайли ва Мажнун» достонини инглиз тилига таржима қилгандим.

Жуда яхши ёзилган — буни фақат бироз силлиқлаб, ритмини яхшироқ қилиб бердим:

Адабиёт — халқларни бир-бирига яқинлаштирадиган энг нозик, аммо энг кучли кўприклардан бири. Айнан шу кўприк орқали янги суҳбатлар, таржималар ва ҳамкорликка йўл очиш имкони бор.

Малайзияга сафаримнинг энг қувончли учрашувларидан бири 2004 йили АҚШнинг Айова дастурида танишган дўстим Холид Жаъфар билан бўлди.

У “Iowa House” меҳмонхонасида шундоқ ён қўшним бўлган. 22 йил ўтиб, Куала-Лумпурда яна ўша кунларни эслаб яйрадик.

Холид нафақат ёзувчи, балки жамоат ҳаётида ҳам фаол иштирок этган инсон. Бугун у 71 ёшда бўлса-да немис, хитой, араб тилларини ўрганмоқда. Унга 2004 йили Сент-Луис шаҳрида олган қисқа видеосини кўрсатдим, жуда хурсанд бўлди.

Сафарлар мен учун вақт ва масофа синовидан ўтган дўстликни қайта кашф этиш имконияти ҳамдир. Айовада танишган бошқа 30 мамлакатда яшовчи эски дўстларни ҳам бир-бир зиёрат қилишни ният қилдим.

Малайзиянинг Саравак штати Мири шаҳридаман.

Бу шаҳар Борнео оролида жойлашган бўлиб, нефть саноати билан машҳур, шу билан бирга у Саравакнинг тропик ўрмонлари ва табиий гўзалликларига кириш дарвозаси ҳисобланади.

Бугун биринчи Ниаҳ халқаро шеърият фестивали бошланди.

Ёмғир ёғиб, Мирига бир оз салқин тушди.

Малайзияликлар истараси иссиқ, кулиб турган, бағрикенг, самимий одамлар экан.

Каминани ким биринчи топади?

Ниаҳ шеърият фестивалида Малайзиянинг турли бурчакларидан, Бруней, Индонезия, Япония, Жанубий Корея, АҚШдан шоирлар, адабиётчилар, ноширлар, мусиқачилар қатнашмоқда.

Ҳаммалари инглиз тилида жуда яхши гаплашишади; бири таржимон ё муҳаррир, бири университет ректори ё ўқитувчи, бошқаси шифокор-ижодкор ёки кутубхоначи: фақат китоб ёзиб кун кўрадигани йўқ ҳисоб.

Малайзия Ўзбекистондан 3 соат олдинда. Халқаро адабий-маданий тадбирлар ўтказишда эса анча олдинга ўтиб кетган.

Ўтган ойдаги Куала Лумпур халқаро китоб ярмаркасига 2 миллиондан ортиқ одам, аксари 30 ёшгача бўлган ёшлар, келди.

Эрталаб Мири шаҳри яқинидаги Ниаҳ Миллий қўриқхонасига келиб жойлашдик. Ниаҳ ғорлари мажмуаси Жанубий-Шарқий Осиёдаги энг муҳим археологик ёдгорликлардан бўлиб, олимлар бу ҳудудда инсонлар камида 40–50 минг йил аввал яшаганини аниқлаганлар.

2024 йили бу ғорлар ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилди.

Бугунги учрашувда ушбу масканни халқаро ижодий резиденцияга айлантириш таклифини бердим. Ҳамма бир овоздан қўллаб-қувватлади. Ҳатто ҳукумат одамлари ҳам! Улар мустақил ташаббускорлар билан ишлашга жуда очиқ экан!

Танишинг: Доктор Муҳаммад Зефри Ориф!

Брунейнинг таниқли адабиётшуноси, ёзувчиси, драматурги ва шоири. У Бруней Доруссалом университетида малай адабиётидан дарс беради.

Бруней-Доруссалом Борнео оролининг шимолида жойлашган кичик, аммо бой султонлик бўлиб, нефть ва газ захиралари ҳисобидан юқори турмуш даражасига эга. Тинчлик, яшил табиат ва исломий қадриятлари билан танилган бу мамлакат Жануби-Шарқий Осиёнинг ўзига хос давлатларидан бири ҳисобланади.

Перформанс шеърият аллақачон бу мамлакатда ҳам ривожланиб кетибди.

Илк бор манго дарахтини яқиндан кўрдим 😃

Манго тропик минтақаларнинг энг машҳур меваларидан бири бўлиб, Малайзияда унинг бир неча турлари етиштирилади. Ширин таъми ва хушбўйлиги билан қадрланадиган ҳаруманис, чоканан ва сала навлари машҳур.

Манго дарахти ўнлаб йиллар яшайди, сершох ва доимий яшил бўлади. Унинг мевалари нафақат мазали, балки витаминларга ҳам бой. Тропик қуёш остида ўсаётган бу дарахтни кўриш менга Малайзия табиатининг саховати ва фаровонлигини яна бир бор ҳис эттирди.

Корейс таржимон олима Канг Миёнг Сук ва малай ёзувчиси Аҳмад Фадҳил билан ўтган панелимизда шеър ва шоирнинг ўзига хос овози ҳақида гурунглашдик.

Мулоқотга шоира Нурулжаннат Усоп модераторлик қилди.

Табиий, инглизча шеърларимдан ҳам ўқиб бердим. Ниаҳ миллий қўриқхонасида халқаро мушоира давом этди.

Ёш бир шоир малай тилида ўқиган шеъридан завқландим. Имконияти чекланган шахслигига қараамай, уни фестивалга таклиф этишганидан жуда суюндим.

Малай австронезия тиллари оиласига мансуб бўлиб, қадимдан Малай яримороли ва Индонезия архипелагида шаклланган ҳамда асрлар давомида санскрит, араб, форс, португал, голланд ва инглиз тилларидан кўплаб сўзларни ўзлаштирган. Бугунги кунда у Малайзиянинг давлат тили ҳисобланади.

Малайзиянинг Борнео оролидаги жунглида маҳаллий аҳолининг анъанавий турар жойи саналган лонгҳаус (узун уй)да меҳмон бўлдик.

Бу уйлар фақат турар жой эмас, балки бутун бир жамоанинг ҳаёт тарзи: бир том остида бир неча оила ва авлодлар яшайди, умумий ҳовли, умумий овқат ва умумий хотиралар уларни бир оиладек боғлаб туради.

Лонгҳаус анъанаси жуда қадимий бўлиб, у Борнео қабилаларида камида бир неча асрлар давомида шаклланиб келган. Бундай турар жой шаклини 16–19-асрларда оролга келган европалик сайёҳлар ҳам қайд этишган. Унинг баланд қилиб қурилиши нам иқлим ва сув тошқинларидан ҳимоя, узун конструкцияси эса кенгайиб бораётган уруғ-авлодларни бир жойда жамлаш ва жамоавий ҳаётни мустаҳкамлаш учун хизмат қилган.

Бугун истаган сайёҳ бу ерда бир неча кун яшаб, маҳаллий таомларни татиб кўриши, анъаналар билан танишиши ва жунгли ҳаётини яқиндан ҳис қилиши мумкин.

Ниаҳ миллий боғидаги ғорлар нафақат Малайзия, балки бутун Жанубий-Шарқий Осиёнинг энг муҳим археологик масканларидан бири ҳисобланади. Олимлар бу ердан ўн минглаб йиллар аввал яшаган инсонларга оид изларни топган.

Ғорларга олиб борадиган йўл эса тропик ўрмон ичидан ўтади. Қушлар овози, улкан дарахтлар, ҳашаротлар, нам ҳаво ва қоронғу ғор йўлаклари инсонни тамоман бошқа дунёга олиб киради.

Ғор ичида халқаро мушоира уюштирдик.

Дарахтлар, шубҳасиз, инсонията берилган энг гўзал илоҳий неъматлардан биридир.

Бугун Ниаҳ миллий боғида ракетага ўхшаш ажойиб бир дарахтни кўрдим ва уни шартли равишда «ракета дарахт» деб атадим. Унинг ҳақиқий номини билмайман, аммо мени энг кўп ҳайратга солган нарса унинг тўкилган барглари эди. Улар шундай гўзал шакл ва нақшлар ҳосил қилганки, гўё дарахтнинг ўзи ер узра санъат асари чизгандек. Сиз бу дарахтга қандай ном берган бўлардингиз?

9-16 июнь, 2026, Малайзия